جتینگ (Jetting) یا جریان فواره‌ای و کرمی‌شکل مذاب، از عیب‌های ظاهری و ساختاری است که بیشتر در قطعه‌های ضخیم، قطعه‌های شفاف (لنز، طلق، درپوش شفاف) و پلیمرهای مهندسی دیده می‌شود.
در حالت درست، مذاب پس از گیت به‌صورت جبهه‌ای یکنواخت و لایه‌ای (Fountain Flow) در حفره قالب پیش می‌رود. در جتینگ، مذاب مثل یک رشته باریک و پرسرعت از گیت پرتاب می‌شود و در حفره روی خودش تا می‌خورد. این رشته زود پوسته می‌بندد و مذابی که بعد می‌رسد، نمی‌تواند کامل با آن یکی شود؛ نتیجه ردی مارپیچی، مات یا موج‌دار روی سطح و یک خط جوش سرد داخل قطعه است.
۱. جتینگ چطور شکل می‌گیرد؟
مذاب بعد از خروج از گیت باید زود به یک دیواره یا مانع برخورد کند تا سرعتش کم شود و جبهه جریان پهن شود. اگر این اتفاق نیفتد، جریان آزاد (Free Jet) تشکیل می‌شود. دو شرط معمولاً با هم وجود دارند:
- گیت مستقیم رو به یک فضای باز و عمیق در حفره است و مانعی جلوی مذاب نیست.
- سرعت خطی مذاب در سطح مقطع کوچک گیت خیلی زیاد است.
رشته پرتاب‌شده در تماس با دیواره و هوای حفره سرد می‌شود و در قطعه نهایی به خط جوش سرد داخلی تبدیل می‌شود؛ یعنی هم ظاهر خراب می‌شود و هم استحکام مکانیکی افت می‌کند.
۲. چهار گام عیب‌یابی
گام اول: پروفیل سرعت تزریق را چندمرحله‌ای کنید
شایع‌ترین علت در سمت دستگاه، سرعت زیاد تزریق در لحظه عبور مذاب از گیت است.
- سرعت مرحله اول را تا وقتی جبهه مذاب از گیت رد شود و جریان پهن شود، پایین بیاورید؛ برای شروع، حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد سرعت نامی.
- بعد از اینکه مذاب در حفره پهن شد، سرعت مراحل دوم و سوم را برای پر کردن کامل بالا ببرید.
- محل تغییر سرعت را با شات‌های ناقص (Short Shot) پیدا کنید، نه با حدس.
گام دوم: دمای قالب و نازل را بررسی کنید
- قالب سرد باعث می‌شود رشته اولیه زود منجمد شود و با جریان بعدی جوش نخورد؛ بالا بردن دمای قالب، به‌ویژه اطراف گیت، رد جتینگ را کم‌رنگ‌تر می‌کند.
- دمای مذاب را فقط در بازه برگه فنی مواد تغییر دهید. اثر دمای مذاب روی جتینگ به ماده بستگی دارد و راه‌حل اصلی نیست؛ اگر بدون اصلاح سرعت و گیت فقط دما را بالا ببرید، ممکن است مشکل به سوختگی یا پلیسه منتقل شود.
گام سوم: نوع و جهت گیت را اصلاح کنید (ریشه‌ای‌ترین راه)
بیشتر موارد پایدار جتینگ از طراحی گیت می‌آید. وقتی گیت رو به فضای باز است، مذاب دیواره‌ای برای پهن شدن ندارد. راهکارهای قالب‌سازی:
- تغییر جهت گیت به‌طوری که مذاب به یک دیواره، پین یا هسته (Core) برخورد کند.
- استفاده از گیت همپوشان (Overlap Gate)، گیت بادبزنی (Fan Gate) یا گیت زبانه‌ای (Tab Gate) به جای گیت نقطه‌ای مستقیم.
- بزرگ‌تر یا مخروطی کردن دهانه گیت تا سرعت خطی مذاب در همان دبی کم شود.
گام چهارم: نازل و قطره سرد را کنترل کنید
- قطره نیمه‌سرد نوک نازل می‌تواند با شروع شات به داخل قالب پرتاب شود و ردی شبیه جتینگ بدهد. المنت و ترموکوپل نازل را بررسی کنید و در راهگاه، چاهک قطره سرد (Cold Slug Well) پیش‌بینی کنید.
- قطر سوراخ نازل باید کمی کوچک‌تر از سوراخ بوش اسپرو باشد، نه بزرگ‌تر.
جدول تشخیص و رفع سریع جتینگ
| علت ریشه‌ای | نشانه در کارگاه | راهکار |
|---|---|---|
| سرعت خطی زیاد در گیت | رد مارپیچ از همان ابتدای شات | چندمرحله‌ای کردن سرعت و کم کردن سرعت مرحله اول |
| انجماد سریع رشته اولیه | قالب سرد در ناحیه گیت | بالا بردن دمای قالب اطراف گیت |
| گیت رو به فضای باز | جت بدون برخورد با دیواره | تغییر جهت گیت به سمت دیواره یا پین، یا گیت زبانه‌ای و همپوشان |
| قطره سرد نوک نازل | لکه یا رشته سرد در ابتدای جریان | بررسی المنت و ترموکوپل نازل، چاهک قطره سرد |
چرا تنظیم پشت تنظیم جواب نمی‌دهد؟
تغییر پیاپی پارامترها بدون ثبت و تحلیل، خط را به «دور باطل تنظیمات» می‌اندازد: تنظیمی که امروز جتینگ را پنهان می‌کند، فردا سوختگی یا افت فشار می‌دهد. در عارضه‌یابی ماشین‌نامه این سه کار انجام می‌شود:
- پایش فرایند و بررسی اینکه دستگاه همان سرعت فرمان‌داده‌شده را واقعاً اجرا می‌کند (کالیبراسیون شیرهای پروپورشنال یا سروو).
- بررسی تطابق قالب با سیستم تزریق دستگاه: ظرفیت شات، سرعت و فشار در دسترس.
- ثبت بهترین پارامترها و سوابق تعمیر در شناسنامه دستگاه تا پایداری تولید حفظ شود.
این نکته جنبه آموزشی عمومی دارد. برای تنظیمات دقیق، برگه اطلاعات مواد و دستورالعمل سازنده دستگاه مرجع است.